فوکو و آدورنو- دو صورتِ یک نقد تجدّد

  آکسل هونث - مترجم: ک. برادری

• بعید است در قیاس بادیالکتیک روشنگری، اثر عمده فلسفی‌تاریخی نظریه انتقادی،جستاری رادیکال‌تر از پروژه نظریه قدرت میشل فوکو برای نقاب برداشتن از [دوران] روشنگری در اروپا سراغ گرفت.نه در قطعیت حُکم، نه در شور نفی‌گرایی، این اثر از نوشتار آدورنو و هورکهایمر ندارد.مانند دیالکتیک روشنگری، چگالی نقد فوکو از «تجدّد» نیز کنکاش افزایش بی‌سابقه قدرت و خشونت است. ...

بعید است در قیاس بادیالکتیک روشنگری، اثر عمده فلسفی‌تاریخی نظریه انتقادی، جستاری رادیکال‌تر از پروژه نظریه قدرت میشل فوکو برای نقاب برداشتن از [ دوران ] روشنگری در اروپا سراغ گرفت . نه در قطعیت حُکم، نه در شور نفی‌گرایی، این اثر از نوشتار آدورنو و هورکهایمر ندارد . مانند دیالکتیک روشنگری، چگالی نقد فوکو از « تجدّد » نیز کنکاش افزایش بی‌سابقه قدرت و خشونت است . و جریان گسترش سلطه را یگانه فرآیندی می‌داند که در آن تاریخ رهایی انسان، یعنی « خروج از نابالغی خودکرده » غرق می‌شود . این نقد، مانند آن نقد، حجاب از فراگرد تمدن بر می‌دارد که پیشرفت‌ْباوری و خوش‌بینی روشنگری بر سر آن می‌گذارند، وقتی بی‌محابا « سرنوشت بدن » نامیده می‌شود : اسناد خاموش بردگی و مثله‌کردن بدن آدمی را که آدرونو و هورکهایمر « تاریخِ مکتوماروپا » بر می‌شمارند، فوکو در منضبط‌سازی‌های روزانه بدن، در تأدیب بی‌عیب و نقص آن، بازمی‌شناسد . به نظر او نیز چهره واقعی تاریخ بشری در خشونت متراکم سلول زندان، آئین مشقِ نظام معهود سربازخانه‌ها و خشونت‌های عریان روزمره در مدارس به‌مراتب بیشتر از اذعانِ اخلاقی به قانون اساسی و شواهد متقن تاریخ فلسفه عریان می‌شود . عقلانی‌سازی جامعه یعنی، هم از نظر آدورنو هم فوکو، زور کردن بدن انسان . چنین برمی‌آید که، این نظریه موجز تلاقی‌گاه آن نقد « تجدّد » است که بر روی بسط و تدوین آن هر دو نویسنده در طول عمرشان زحمت می‌کشند .
با این همه، وجه اشتراک در حاصل کار فریبنده است؛ رأی برّنده‌ای که آدرونو و فوکو درباره « تجدّد » صادر می‌کنند، سبب تأویل غلط از تفاوت‌هایی می‌شود که میان هر دو نظریه یک نقد « تجدّد » وجود دارد . اما آن کس که مصمم است نکات قوت و ضعف، فرصت‌ها و کج‌راهه‌های یک نظریه نقد خرد مدرن را بیازماید، می‌باید نخست ریشه این واگرایی‌هایی را دنبال کند . قصد من هم در ذیل همین است وقتی من نخست از نظریه میشل فوکو آغاز می‌کنم . ( یک ) من بر آنم خطوط کلی تکوین این نظریه را، در فراز اول، تا آن نقطه‌ از لحاظ نظری بازسازی کنم که شباهت موضوعی‌اش با فلسفه تاریخ آدورنو مبرز می‌شود . ( دو ) من قصد دارم ،در فراز دوم، رئوس کلی وجوه توافقِ قابل رویت را دوباره تا آن نقطه ترسیم کنم که در آن همگرایی میان هر دو نظریات فلسفی روی به هویدا شدن می‌گذارد . ( سه ) در فراز آخر، سرانجام، من می‌خواهم این تفاوت‌ها را طوری به نمایش بگذارم که از آن نکات نقد درونی از فوکو نتیجه شوند .

۱
فوکو به آسیب‌شناسی زمان معاصر که او را این چنین نامنتظره‌ به دیالکتیک روشنگری نزدیک می‌کند، از مسیر کاملاً متفاوت از آدورنو توفیق یافت. فوکو، مانند نسل همه‌ی ساختارگرایان فرانسوی، در محیط فلسفی فرانسه پس از جنگ [جهانی دوم]، در فضای پدیدارشناسی مرلو-پونتی و اصالت وجود سارتر، بزرگ می‌شود. آن طور که از قراین برمی‌آید، گویا آموزه مرلو-پونتی علاقه به وضع جسمانی انسان را ره‌توشه‌ی سفر او کرده است. اما او از فلسفه پدیدارشناختی مانند معاصران ساختارگرای خود قاطعانه و بی‌پروا روی بر‌می‌گرداند . از نظر آن‌ها رخدادهای اجتماعی، چنان که احیاناً از دیدگاه فلسفی پدیدارگرایی یا حتا فلسفه اصالت وجود می‌نماید، مرکب از فعالیت‌های حسی سوژه‌های انسانی نبود؛ برعکس، انسان می‌باید، وقتی همه‌ی پیش‌داوری‌های نارسیستی انسان‌مداری از سر راه برداشته شدند، به‌مثابه زندانی زنجیره رویدادهای از لحاظ حسی دست‌نیافتنی برای او اثبات شده باشد که توسط قواعد گمنام نظم اجتماعی یا زبانی پایه‌گذاری شده بود. این تجربه اولیه رویدادها که اصولاً ورای [افق] سوژه انسان است، موجب طلوع جنبش فکری ساختارگرایی در اواخر دهه پنجاه می‌شود؛ روحیات روشنفکری که در این جنبش بروز می‌کند، از حیث زیبا‌شناسی، در رمان‌های پیشاهنگان ادبی فرانسه منعکس می‌شود .
فوکو بارها به گوهر تجربه ادبی، همین طور از باب وقوف یافتن بر خاستگاه خودش، می‌پردازد؛ او درخشان‌ترین نوشته‌های ادبی خود را وقف این گوهر می‌کند . فوکو به‌وسیله فرمول « تفکر از بیرون » آن چه را که از جهت اداراکِ واقعیت در متون پیشاهنگ ادبی بازتابیده است مشخص می‌کند :
« این تفکر خود را از ذهنیت بیروننگاه می‌دارد، تا مرزهای آن را نیز از بیرون نشان دهد، تا پایان آن را بشارت دهد، ردپای پریشانی‌اش را دنبال کند و فقدان قطعی‌اش را تعیین کند .»
فوکو نویسندگانی نظیر آنتونیو آرتو، کلوسوفسکی یا موریس بلانچت را در نظر دارد، وقتی او از « از محو شدن سوژه » در ادبیات فرانسه زمان خودش حرف می‌زند؛ تبیین زیبایی‌شناختی‌اش از جهانی ازخودبیگانه‌ که سوژه انسانی تحت انقیاد خودْکاری جنسی بدنش، قوانینِ بی‌سر و صدای زبانش یا سلسله رویدادهای مستعار روز است، در پوزیتیویسم بَدَلی "" nouveau roman "" ( رمان نو ) با تصویر جامعه‌ای همنوا است که در آن انسان‌ها نظیر موجودات بی‌جان با هم روبه‌رو می‌شوند . فوکو تلاش می‌کند هر دو گرایش ادبی را به‌منزله قراین ازخودبیگانگی زیبایی‌شناختی تعبیر کند که در آن سیر کنش بر اساس افقِ معنای سوژه‌ها به عینیتِ زنجیره رویدادهای عاری از معنا تغییر می‌کند . هر بخش از تداوم عمل اجتماعی مانند یک امرواقع هرمنوتیکی غیرقابل تأویل، مورد توجه قرار می‌گیرد – و به این وسیله مانند از چشم‌انداز ناظری مأنوس با بافتِ معنایی پیش‌رو .
همین چشم‌انداز « بیگانه » که به ادبیات پیشگام پس از سوررئالیستی سردی منحصر به فردی می‌دهد، آبشخور تحقیقات تاریخی فوکوی جوان در باره علم است . او به یاری همین تحقیقات است که به عنوان نظریه‌پرداز برای خود در بیرون از مرزهای وطن اسم و رسمی دست و پا می‌کند . فوکو الگوهای فکری را که تاریخ ما را تراش می‌دهند، از دید آن کسی واکاوی می‌کند که با بافت‌های مفهومی و مصداقی فرهنگ خود بیگانه گشته است . همین قصد ازخودبیگانگی ساختگی از فرهنگ خود است که باعث می‌شود فوکو در گفت‌وگویی با پائولو کاروزو به تحقیقات خود درباره تاریخ دانش نام « قوم‌شناسی « دهد :
« احیاناً می‌توان این تحقیقات را به‌منزله تحلیل واقعیات تمدنی تعریف کرد که خصیصه فرهنگ ما را مشخص می‌کنند، و به این جهت مساله بر سر چیزی نظیر یک قوم‌شناسی فرهنگی خواهد بود که ما جزو آنیم . درواقع من تلاش می‌کنم خودم را بیرون از فرهنگی که ما عضو آن هستیم قرار دهم، تا شرایط صوری آن را تجزیه و تحلیل کنم، تا به اعتباری نقدش را به انجام برسانم؛ اما نه به این خاطر که فرآورده‌های‌اش رابی‌اهمیت جلوه دهم، بلکه تا ببینم به‌راستی آن‌ها چگونه پدید آمده‌اند . من با تحلیل کردن شرایط عقلانیت‌مان، هم در زبان ما، هم در زبان خود، که من تکوین‌شان را وامی‌کاوم، تردید روا می‌دارم .»

وقتی فوکو به این طریق ویژگی کار پژوهش تاریخی‌اش را واکاویدن هم زمان اجزای سازنده اساسی فرهنگ اروپای غربی خود « از بیرون » برمی‌شمرد، آن گاه فرنام رشته‌ای که او برای برنامه‌اش انتخاب می‌کند قابل قبول می‌شود . قوم‌شناسی آن رشته در میان علوم اجتماعی است که مطابق با خاستگاه نظری‌اش با این وظیفه مواجهه است بر مبنای افقِ فهم جاافتاده مربوط به هر فرهنگ علمی، فرهنگ بیگانه از خود یک تمدن آرخائیک را مورد مطالعه و بررسی قرار دهد . گره‌های روش‌شناختی که با دستاورد علمی از این دست گره خورده‌اند، - چون این دستاورد باید بتواند تفاوت‌های منحصر به فرد فرهنگی را در نگرش‌های واقعیت برطرف کند، - تا بتواند انسجام زندگی ناآشنا را در اصل تجزیه وتحلیل کند، از ملازمان رکاب تاریخ قوم‌شناسی از آغازاند .
اما فوکو از طرح کلّی پیکربندی خاصی که در آن قوم‌شناسی به‌عنوان علم قرار گرفته است برای تبیین دعوی منحصر به فردی که با آن نظریه خودش درباره جامعه وارد صحنه می‌شود استفاده می‌کند : این که آن، همان طور که می‌دانید، « امورواقع تمدن » فرهنگ اروپایی را بر اساس همان موضع « بیرونی » مورد نظر قرار می‌دهد، که بر مبنای آن قوم‌شناسی نیز ناگزیر فرهنگ یک تمدن را که تاکنون برای آن ناشناخته بوده وارسی می‌کند . فوکو که بنابر خاستگاه نظری‌اش در حقیقت نظریه‌پرداز علم است، از « واقعیات تمدن » نخست نظام‌های دانش را که تعیین‌کنند فرهنگ یک جامعه‌اند اراده می‌کند؛ او آن نظام‌های فرهنگی دانش را که سیمای « تجدد » اروپایی را عمیقاً تحت تاثیر قرار می‌دهند ، از حیث تاریخی، فرآورده‌های آغازقرن نوزدهم می‌داند . بدین‌گونه تاریخ بستری کردن مجانین در تیمارستان‌ها، پیدایش علم پزشکی و زایش جهان‌بینی انسان‌انگاری به‌منزله یک رخداد معرفتی ظاهر می‌شود که به یاری خشونت بی‌نام و نشان جای خود را در افقِ ادراک افراد باز می‌کند و فرهنگ عصر جدید را به وجود می‌آورد . مسلماً توجه فوکو به این فرآیند دانش فقط از جنس سندبرداری نیست . البته او با طیبِ خاطر خود را، با اشاره به نیچه، « تحصل‌گرای فرحبخش » می‌نامد، اما به این وسیله محرک حقیقی نظریه فرهنگ‌اش را کتمان می‌کند . زیرا « فعالیت آسیب‌شناختی » که او آن را نیروی محرکه‌ی تاریخ‌نگاری علم خود دانست، متوجه آسیب‌های تمدنی بود که دانش علمی به سوژه‌ها می‌رساند . زیرا دانش علمی سوژه‌ها را به وسیله زور یک نظام اندیشه که بآسانی نمی‌شود دستش را خواند به دوآلیسم « جنون » و « خرد » ، شیوه‌های رفتاری بیمارگونه و تفکر عقلانی وا می‌دارد . تنها حساسیتِ بیدار نسبت به آن اشکالِ مصائبی که، از لحاظ فرهنگی، ریشه در انشقاقتحمیلی سیل نیروهای غریزی و تخیل دارند، هم‌نهاد به‌سختی قابل بازسازی را قابل‌فهم می‌کند که آثار تاریخ علم فوکو به نمایش می‌گذارند : درهمتنیدگی بی‌نظیر دانش حکیم، هنر راوی، جبهه‌گیری فرد مبتلا به وسواس و زودرنجی مصدوم –هم‌نهشتی که در سیماشناسی فوکو در واقع به‌مثابه آمیزه‌ای از خونسردی تحلیلی و حساسیتِ دلسوزانه انعکاس پیدا کرد .
البته فوکو تحقیقاتش را درباره تاریخ علم، که بنا بود در « تبارشناسی مدرنیت اروپایی » درهم بیامیزند، تنها تا جایی ادامه می‌دهد که گره‌های درونذات نگرش برگزیده وی بی‌اندازه محرز گشتند . چون او بر آن بود پیدایش نظام‌های اندیشه را در چشم‌انداز بیگانه ساختارگرایی به‌مثابه جریان مستعار صورتبندی دانش، به‌منزله ظهور و افول بدون سوژه‌ی گفتمان‌های علمی تشریح کند، او ناگزیر است این موضوع را سربسته بگذارد آیا شکل‌گیری محتویات تازه دانش و اشکال تفکر را می‌توان معلول انگیزه‌های اتفاقی تاریخ کور رویدادها یا ریخت‌مندی‌های منحصر به‌فرد یک موقعیت تاریخی دانست – برای هر دو پاسخ سرنخ‌های کافی و وافی در نوشته‌های مربوط به تاریخ علم وجود دارد . برای برون‌رفت از تنگناهایی که با چنین ابهاماتی پیش می‌آیند، فوکو قصد داشت به وسیله کتاب نظریه علمی خود « تبارشناسی دانش » ، [ یعنی ] کسل‌کننده‌ و غیرقابل فهم‌ترین متنش، راهی بیاید . نخست پس از آن که این تلاش که در دام‌ تحلیل دانش مقید به اعتبار محض رویدادِ زبان می‌افتد شکست خورد، فوکو با الهام از نیچه به سوی پروژه‌ی تحلیل قدرت روی می‌آورد . پس موجد چرخش به سوی نظریه قدرت،از حیث درون نظری، هم از طریق تنگناهای تحلیل ساختارگرایی دانش، هم از حیث سیاسی - جغرافیای، از طریق شکست طغیان ۶۸ در فرانسه، است : این تجربه تکان‌دهنده واکنش‌های راهبردی بی‌عیب و نقص نظم قدرت تزلزل‌ناپذیر سیاسی است که فوکو را شخصاً به رشد نظریه قدرت ترغیب می‌کند . این چرخش به او اجازه می‌دهد نظام‌های اجتماعی را روی‌هم‌رفته ساخت قدرت اجتماعی قلمداد کند که در آن بنای دانش کارکرد ویژه ازدیادِ قدرت را به عهده می‌گیرد؛ آن‌گاه گفتمان‌ها نظام‌های اجتماعی دانش هستند که پیدایششان را همان قدر مرهون الزامات راهبردی نظم قدرت تثبیت‌شده ‌ اند که آن‌ها به‌نوبه خود به این نظم قدرت موجود تاثیر مثبت می‌گذارند .
فوکو خود در بازاندیشی نیز نقص نوشتارهای اولیه را به این طریق مشخص می‌کند که آ‌ن‌ها قادر نبودند حق مطلب را در مورد جنبه‌های کارکردی نظام‌های اجتماعی دانش ،که توسط مفهوم قدرت گشوده شدند، ادا کنند :
« با این حال، آن چه نقیصه کار من بود، سئوال درباره « نظم گفتمانی » بود،یعنی [ فقدان ] تاثیرات قدرت منحصر به فرد ناشی از بازی جملات . من آن‌ها را بیش از حدّ با روش، شکل نظری چیزی مثل پارادایم خلط کردم . آن‌ جایی که « جنون و جامعه » و « نظم اشیأ » با هم تلاقی پیدا می‌کنند، در پرتوی دو نقطه‌نظربسیار متفاوت این مشکل مرکزی قدرت واقع بود؛ مشکلی که من آن موقع لایه‌های مختلفش را به‌راستی خوب توضیح ندادم .»
فوکو نخست به وسیله این چرخش به سوی نظریه قدرت است که در آثار خود چارچوب تاریخ علم را ترک می‌کند و به تحلیل جامعه می‌پردازد: به جای اشکال دانش – که از لحاظ فرهنگی تعیین‌کنننده هستند- اینک راهبردهای نهادین و معرفتی ادغام اجتماعی قرار می‌گیرند. به این سان فوکو در عرصه‌ای جولان می‌دهد که جولانگاه سنت مکتب فرانکفورت و نظریات آدورنو نیز هست.
در نظریه قدرت فوکو نیروی محرکه‌ی درونی آفرینش [نظری] وی، یعنی حساس بودن به هیجانات ممنوعه بدن و خیال‌پردازی‌ها، در کسوتِ برداشت تأدیبِ بدن پیروز می‌شود. خطوط اصلی این برداشت را فوکو به صورت مجادله میان دو سنت نظری رقیب بسط می‌دهد. اعتقاد وی است که، علم سیاست‌ کلاسیک، مانند نظریه اجتماع مارکسیستی، در وظیفه‌ی درک و رصد شایسته و بایسته سازوکارهای شکل‌گیری اجتماعی قدرتِ حکمفرما بر جوامع پیشرفته به خطا می‌روند چون آن‌ها به پیش‌داوری‌های نظری برداشت قدرت که برای اشکال حاکمیت ماقبل مدرن دوخته شده به یک اندازه وابسته‌اند؛ بر طبق این برداشت، قدرت نشانگر دارایی است که یا بر طبق قرارداد تنظیم شده یا به طور خشونت‌آمیز به چنگ آمده؛ این دارایی هم به حاکم سیاسی حق می‌دهد هم مختار می‌کند به وسیله‌ی نهادهای هدایت‌شده از مرکز حاکمیتِ سرکوبگرانه اعمال کند. در هر دو حالت بر روی یک عامل صاحبِ قدرت حساب می‌شود که وسایل مقتضی را از نظر خود به کار می‌برد، تا آن ممنوعیت‌ها و دستوراتی را پیاده کند که مقدر می‌سازند به غایاتِ حاکمیت جامه عمل بپوشانند. علم سیاست کلاسیک مالکیت قدرت را بر طبق الگوی قرارداد حقوقی به‌مثابه واگذاری حقوق می‌پندارد، نظریه حکومت مارکسیستی تملک قدرت را بر طبق یک الگوی فکری دولت‌سالار تصاحب دستگاه دولت می‌داند. فوکو در مقابل این دو سنت نظری برداشت خود را از تأدیبِ بدن می‌گذارد؛ قطعاً این برداشت خود فقط دوپهلو نیست، بلکه ضدونقیض است. فوکو از یک سوی بر آن است پیدایش قدرتِ اجتماعی را معلول موقعیت‌های بنیادی بداند که در آن‌ها سوژه‌ها با علائق متفاوت در سالن‌های یک کارخانه، در ساختمان یک مدرسه یا اتاق‌های یک آپارتمان مقابل هم می‌ایستند؛ این جا، در حوادث راهبردی روزانه، باید بی‌وقفه توان‌های قدرت بیدار شوند که در شبکه‌ای در نهادهای حاکمیت متحد می‌شوند. فوکو در این باره چنین می‌گوید:
« قدرت از پایین می‌آید، یعنی قدرت مبنی بر ماتریس عام دوتایی جهانشمولی نیست که حاکمان و محکومین را در مقابل هم قرار می‌دهد و از بالا به پایین و، هر بار ، تا اعماق کالبد جامعه بر گروه‌های کوچک‌تر تأثیر می‌گذارد . بلکه باید چنین فرض کرد که، مناسبات قوای متکثری که در ابزار تولید، در خانواده‌ها، در تک تک گروه‌ها و نهادها شکل می‌گیرند و تاثیر می‌گذارند، پایه‌ای‌اند برای انشعابات گسترده‌ که کل کالبد جامعه را در می‌نوردند .» i

بی‌تردید این رهیافتِ نظری کنش‌گرا که فوکو در ‌پروژه « خرده - فیزیک قدرت » تدوین و با قاطعیت در مقابل برداشتِ مارکسیسم از حاکمیت - که از لحاظ نظری به دولت تقلیل یافته، - قرار می‌دهد، با گرایش دیگر نظریه قدرت وی مغایرت دارد : [ یعنی با ] گرایش به نظریه سیستم‌ها که بر مبنای فرآیند ماورأفردی تکمیل مدام فنونِ قدرت حرکت می‌کند . اینک قدرت دیگر امکانِ بالقوه که « از پایین » پدید می‌آید و در منازعات روزانه شکل می‌گیرد تلقی نمی‌شود، بلکه مجموعه پیچیده‌‌ی فنون همواره مستقل و به لحاظ نهادین متشکل تلقی می‌شود که علی‌رغم نیازها و نیاتِ سوژه‌ها رشد می‌کند . این رهیافتِ نظریه سیستم‌ها است که در مطالعات تاریخی فوکو، یعنی در تحقیقات درباره « زایش زندان » و نخستین جلد از « جنسیت و حقیقت » ، دست‌آخر غالب می‌شود : در حالی که مطالعه اول در نمونه استقرار نهادین مجازات زندان به دنبال تاریخچه آن راهبردهای اداری تأدیب بدن است که در جوامع پیشرفته با نظم مستقر قدرتِ انضباطی گره می‌خورند، تحقیق درباره جنسیت پژوهشی راجع به تاریخ فنون « سیاست زیستی » ، اداره زندگی جنسی انسان توسط سازمان علمی همه‌ی اشاراتِ بدن است . از همین روی، در هر دو تحقیق [ آدورنو و فوکو ] ،آن وقایع تاریخی که ما طبق معمول دستاوردهای مهم روشنگری و انسانیت تلقی می‌کنیم، یعنی اصلاحاتِ نظام کیفری و آزادی جنسی، به‌مثابه پویه‌ی نهان تحکیم سلطه، به‌مثابه روند استیلا بر زندگی اجتماعی، تبیین می‌شوند؛ به این طریق در نوشته‌های نظری فوکو درباره قدرت تصویری از « تجدّد » اروپایی شکل می‌گیرد که به طرز غافلگیر‌کننده‌ای با تصویر دیالکتیک روشنگری وفق دارد . به‌همین خاطر، جمع‌بندی که فوکو از نتیجه مطالعه‌اش، « مراقبت و تنبیه » ، در قالب این عبارات بیان می‌کند به نظر تأکید مجدد بر همگرایی با این اثر آدورنو و هورکهایمر می‌آید :
« ازلحاظ تاریخی، فرآیندی که از رهگذر آن بورژوازی طی سده‌ی هجدهم به طبقه‌ی سیاسی مسلط بدل شد، در پس استقرار یک چهارچوب قضایی صریح، ضابطه‌مند و رسماً مساوات‌طلب پنهان می‌شود و به‌منزله سازمان‌دهی حکومتی از نوع پارلمانی و نمایندگی ظاهر می‌گردد . اما توسعه و تعمیم سازوکارهای انضباطی وجه دیگر، [ یعنی ] وجه تاریک این فرایندها را شکل دادند . شکل عمومی قضایی که تضمین‌کننده‌ی نظامی از حقوق اصولاً مساوات‌طلب بود بر آن سازوکارهای خُرد و روزمره و فیزیکی، بر تمام آن نظام‌های اساساً نامساوات‌طلب و نامتقارن خُرده - قدرت یعنی بر انضباط‌ها استوار بود . [...] در اساس، انظباط‌‌ها ضامنِ فرمانبرداری و اطاعت نیروها و بدن‌ها بودند . قرارداد می‌توانست به‌منزله‌ی بنیان آرمانی حقوق و قدرتِ سیاسی به شمار آید؛ [ اما ] سراسربینْ تکنیکِ همه‌جا گسترده‌ی اجبار بود . سراسربین بی‌وقفه در عمق ساختارهای قضایی جامعه کار می‌کرد تا سازوکارهای کارا و واقعی قدرت را برخلاف چهارچوب‌های صوری‌یی که اختیار کرده بود به کار اندازد . « عصر روشنگری » در عین کشفِ آزادی‌ها، انضباط‌ها را نیز ابداع کرد .» ii

۲
فقط هنگامی که ما سیر تفکر فوکو را تا این عبارت، [ یعنی ] چکیده‌ی تحقیق زندان، دنبال کنیم، قرابتِ عمیق میان نظریه قدرت فوکو و فلسفه تاریخ آدورنو هویدا می‌شود . البته نقدِ آدورنو بر « تجدّد » در وهله اول متاثر از تجربه تکان‌دهنده تقارن فاشیسم و استالینیسم است؛ نه چرخه بی‌سایش جوامع پساسرمایه‌داری، بلکه حاکمیت جابرانه محافل رهبری ارعاب‌گر مآخذ بازسازی نظری وی از تاریخ است . فلسفه آدورنو به‌مراتب بیشتر تحت تاثیر ادبیات مدرن، از کافکا تا بکت، است تا از طریق سوررئالیسم و شاخه‌های پیشتازش؛ نه خود کاریبی‌احساس امرار معاش آدمی، بلکه ناکامی تحقق‌بخشیدن به خویشتن فرد، تجربه بنیادی ادبی وی است . اما اعتقادی وجود دارد که برای نقدِ آدورنو از « مدرنیت » همان قدر اساسی است که برای آسیب‌شناسی مناسبات قدرت توسط فوکو . جمله منقول بر این وجه اشتراک پرتوی روشنگر می‌افکند؛ از نظر آدورنو مانند فوکو، عقلانیتِ ابزاری، آن‌گونه که من فکر می‌کنم، از حیث تاریخی اصل تفکر ا ثربخش را شکل می‌دهدکه از رهگذر آن انسان ناکزیر است نسبت به ظرفیت‌های رفتار نفسانی - بدنی‌اش متوسل به زور شود . به همین دلیل، در هر دو نظریه، نقد عقلانیت ابزاری کل معنا و مفهوم خود را نخست از بازخورد سپهر حیاتی تن انسانی بهره می‌گیرد که به‌عنوان سپهر « ماقبلِ عقلانی » فرض گرفته می‌شود؛ سپهری که اصل عقلانیت ابزاری در اصل از آن به زور تجرید می‌شود . بازسازی نظری مفهوم عقلانیت، هم در اندیشه آدورنو، هم فوکو، بر مبنای توجه همدلانه به آلام بدن انسانی است؛ این توجه ریشه قرابت درونی نقدشان از مدرنیت است . من قصد دارم در پرتوی این نقطه‌نظر فرض‌های نظری را طول و تفصیل دهم که به نظر می‌آید آدورنو و فوکو در نتیجه اعتقاد بنیادی مشترک‌ خود در نقدِ « تجدّد » اتفاق‌نظر دارند :
الف ) چنان که پیداست تحلیلِ قدرت فوکو نیز ،مانند نقدِ آدورنو بر « تجدّد » ، در یک نظریه فراگیر جای گرفته است که فرآیند تمدن را جریان فنی یا عقلانیت ابزاری می‌داند . درحالی که آدورنو برداشتش از عقلانیت متوجه الگوی تسلط بر طبیعت است، برداشت فوکو متکی بر الگوی نظارتِ اجتماعی است؛ آن [ آدورنو ] ، از « عقلانی‌سازی » نخست، مطابق با قرائت مارکسیستی از [ آثار ] ماکس وبر، ازدیادنیروهای مولده افاده می‌کند، اما این [ فوکو ] ، در معنای تأویل نیچه‌ای از وبر، ارتقای وسایل نظارت و اقتدار اجتماعی . آن جا مراد درواقع عقلانیت ابزاری است، اما این جا عقلانیت راهبردی . با این همه، هر دو نویسنده به طور مشترک مسّلم فرض می‌کنند که آن پویه فراگیر عقلانی‌شدن، در لوای ظاهر حُسنِ تعبیر رهایی اخلاقی، لوازم فنی سلطه اجتماعی را تکمیل کرده و در پیوند با آن، فرد مدرن را که قهراً وحدت یافته ابداع کند . افزایشسلطه و هویت‌سازی دو روی یک شوند عقلانی‌سازی ابزاری‌اند . بهای این روند دوران فراگیرعقلانی‌شدن هویدا می‌شود، همین که آن چیزی مورد نظر قرار بگیرد که فوکو « آن روی تاریک، [ و ] آدورنو و هورکهایمر « تاریخ زیرزمینی » نوسازی اروپا لقب می‌دهند : این تاریخ پیش‌رونده مصایب منضبط‌ شدن و انقیاد ذهنیتِ سرزنده است که توسط روبنای حقوقی فقط لاپوشانی شده . اما به این‌ترتیب دومین وجه مشترک نظری میان نقد مدرنیت آدورنو و فوکو ذکر می‌شود .
ب) فوکو نیز، مانند آدورنو، قربانی واقعی فرآیند فراگیر عقلانی‌شدن ابزاری را بدن انسان می‌داند؛ به عقیده هر دو، صفت ممیزه ذهنیتِ پرشور که مدام منضبط و سرکوب می‌شود، نخست از طریق هیجاناتِ حیاتی تن انسانی مشخص می‌شود. این جا هنوز قابل پیش‌بینی نیست که، آدورنو و فوکو، هر یک، برای موجه جلوه دادن مدعای خود کدام مفهوم از تن انسانی را ارائه می‌دهند. فقط مسجل است که، ملاک و معیار سنجش آن‌ها برای عواقب ناشی از عقلانی‌شدن ابزاری قطعاً مرهون یک برداشت موسع از عقلانیت نیست، بلکه مدیون مفهوم ذهنیتِ متجسّد است. نه سرکوب بُعد دیگری از عقلانیت اجتماعی، بلکه نابودی محدوده آزادی مجسّم در نگاه اول موضوع مشترک آن‌ها است. بر پیش‌زمینه این دو فرض عمده، یعنی برداشت جامع عقلانیت ابزاری و پادمفهوم مبهم ذهنیتِ متجسّم، پیش‌فرض‌های مشترک نظریه «تجدّد» که آدورنو و فوکو تهیه و تدوین کرده‌اند هویدا می‌شود.
پ ) آدورنو و فوکو تحولاتِ فکری و سیاسی حوالی ۱۸۰۰ را مبنای ریشه‌های واقعی جامعه مدرن می‌گیرند . از نظر فوکو این دوره در حقیقت آستانه زمان تاریخی تحول قدرت است : چون که از دید او انواع فنون تأدیبِ بدن و علوم انسانی که از دل [ روال ] بازجویی نهاد انتظامی پدید آمد، در آغاز قرن نوزدهم با هم در آن قدرتِ انضباطی رشد و نمو می‌کنند که از آن زمان تاکنون پیکره جامعه مدرن را تراش می‌دهد . تنها آگاهی فلسفی روشنگری است که بر روی این تحول تاریخی قدرت هنوز حجابِ اومانیسم می‌کشد، وقتی به جهانشمولی اخلاقی خود می‌بالد . آدورنو از همین چشم‌انداز برای نقد ایدئولوژیک دستاوردهای فلسفی روشنگری استفاده می‌کند : البته به نظر او دوران تحول سال‌های ۱۸۰۰ زمانه شکل‌گیری فنون نوین سلطه نیست، بلکه مرحلهتعیین‌کننده‌ی تثبیتِ بازار سرمایه‌داری است . اما او نیز چون فوکو در بن‌مایه‌های تفکر جهانشمول روشنگری، [ یعنی ] در آرمان‌های حقیقت، عدالت و آزادی، در درجه اول به خصلت اجباری تفکر همگن‌ساز پی‌می‌برد که « خاص » را جزوی از خود می‌کند . از این جهت، نقد آدورنو از مفهوم آزادی کانت مکمل تفسیر فوکو از علوم انسانی است که در « نظم اشیأ » به تفصیل شرح و بسط می‌دهد . آدورنو و فوکو، هر دو، از این اصل حرکت می‌کنند که دوران روشنگری به وسیله تعمیم دعاوی صدق نظری و اخلاقی هم شالوده‌ی علم تسلط بر تضمین سلطه را فراهم کرده است هم روبنای شکلِ حقوقی را که سلطه را لاپوشانی می‌کند ایجاد کرده است . این پیش شرط است که موجب می‌شود تصویر « مدرنیت » اروپایی در هر دو نظریه به طرز شگفتی یک‌جانبه و بی‌نما باشد : درواقع یک‌سویه‌نگری بی‌پروای آدورنو و فوکو سبب می‌شود تا پیشرفت‌های فرهنگی و اخلاقی را نادیده بگیرند که در نهادهای حکومت‌های مبتنی بر قانون، در رویه‌های شکل‌گیری اراده در دمکراسی‌های صوری و در الگوهای هویت‌سازی رهایی‌یافته از سنت جلوه می‌کنند . آدورنو و فوکو در این تصویر مخدوش از « تجدّد » با حامیان « پسامدرن » هم‌نظر هستند؛ می‌دانیم که حامیان « پسامدرن » در تلاش هستند خیلی از مشکلاتی را که پیش می‌آیند وقتی بنا است پدیدارهای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی دویست سال گذشته به به طرزی بحث‌انگیز به یک مخرج مشترک،یعنی « مدرن » ، تقلیل داده شوند، به‌وسیله یک حرکت فکری ساده علاج کنند : آن‌ها تعیناتی را که از رهگذر آن‌ها نقد فلسفه خرد از زمان نیچه تاکنون صفت ممیزه عقلانیت عصر جدید می‌داند، در سپهر اجتماعی فرافکنی کند طوری که پدیدارهای اجتماعی عصر جدید بآسانی به نمود فقط یک اصل فکری بدل می‌شوند . همه‌ی امورات اجتماعی و فرهنگی جامعه بورژوایی، [ یعنی ] نهادها، اشکال آگاهی و فرهنگ‌هایی که این جامعه پدید آورده است، این گونه به مظاهر یک نیروی حرکت اولیه تبدیل می‌شوند؛ خ